February 10th.

This is the anniversary of the day that changed everything.

On this date in 1940, five members of my family, together with almost half a million other men, women and children, were forcibly taken from their homes at gunpoint, packed into cattle trains, and transported to the forced labour camps of northern Siberia. Their only crime was that they were Polish citizens. It was done so that no trace would ever remain of them, or their language, or their history.

 It was an ethnic cleansing of truly biblical proportions.

They were given no hint or warning of what was to come. The vast operation, carried out all over eastern Poland on a single night under cover of darkness and snow, had been prepared months in advance. It was first of four mass deportations of the population resulting in the incarceration on Russian soil of almost two million Polish citizens

You are not likely to have heard any of this at school, or read about it in the mainstream history books. For almost 50 years, Britain, the United States of America and the Soviet Union colluded together to cover up, or obfuscate, all details of the crime. Even in (Soviet- dominated) Poland, it was forbidden to mention any part of this story until 1989.

All the arrests on that fateful night, February 10th 1940, followed a basic standard pattern. At four o’clock in the morning, when most people were sure to be at home, a loud knock was heard at the door. Three or four soldiers entered, armed with pistols. They herded everyone (including the elderly and children) into one room and put them up against the wall in their nightclothes. Meanwhile, the house was searched and an inventory made of all the family’s assets. They were then ordered to dress warmly and given fifteen minutes to gather together their belongings and prepare for what they were told was, “a long journey”.

It was snowing lightly outside. The temperature was minus 40 degrees, one of the coldest nights in living memory. Two horse-driven sleighs stood waiting to transport them to the railway station. Once there, they were summarily loaded onto cattle wagons (thrust tightly in a standing position, one person next to another) like sardines. It was not uncommon for seventy people to be packed into each wagon, families with children. There was often no room to lie down, or even to sit.

In the centre of each cattle truck stood a small stove, the only source of heat. For ventilation, there was only a tiny window near the ceiling covered in masses of barbed wire. A rough hole in the floor served as a toilet. The doors of the wagon were padlocked loudly and not opened again for three days. Some of the children began to faint from lack of air and water. The men beat loudly against the doors in desperation, but to no avail. Finally, after four days, the train began its passage northwards to the frozen wastes of Siberia, a journey that was to take upwards of four weeks.

Many, however, did not survive to reach their intended destinations. The children were the first to succumb to the intense cold, the lack of air and the scarcity of food and water. Now and again, the train would stop at some abandoned station in the wilderness, and the doors unlocked to allow the passengers to dispose of their dead. The earth was frozen hard, and it was not possible to give them a proper burial. So they merely covered the bodies in a light sprinkling of snow, said a few prayers over them, and continued their journey northwards.
.
The story of their exile, the miracle of their eventual release, and the desperate attempts by hundreds of thousands of them to cross Russia to freedom in Iran, is a subject too vast to outline here.

But few of those who managed to escape from Siberia ever saw their homes again. By a cruel twist of fate, their political destiny was sealed in Tehran in 1943. In November of that year, the leaders of Russia, Britain and the USA met in the Iranian capital to decide the fate of Post-war Europe. During their discussions (which were held in secret), the United States and Britain endorsed Stalin’s ethnic cleansing in eastern Poland. They decided to assign Poland to the zone of influence of the Soviet Union after the war. Poland would lose both its independence and its territorial integrity. The eastern part of the country, from which the exiles to Siberia had been originally expelled, would be incorporated wholesale into Stalin’s Soviet Union. The Polish government was not informed of the decision until years later, and felt understandably betrayed. 48,000 Polish soldiers would lose their lives fighting for the freedom of (among others) those very nations whose governments had secretly betrayed them in Tehran, and later (in 1945) at Yalta. The Polish soldiers were not allowed to take part in the Victory Celebrations in London. Most of them could not return to their homes. Many of those who did were immediately arrested. Some of them were even returned to the work camps of Siberia.

February 10th does not mean anything to most people. But in households such as mine, this date on the calendar cannot be allowed to pass without solemn remembrance and reflection. I am a child of Siberian exiles. My ancestors lie buried in the cold soil of that bleak land: all of them exiled against their will by a ruthless totalitarian state.

  

Siberia is in my blood. Its winds blow loudly through my soul.

Ryszard Antolak
Pictures by Stefan Centomirski

My Great Grandfather

He was on his knees, my great grandfather, when they shot him. It was the Autumn of 1943, early in the morning. He was in the kitchen of his watermill (in Andruszówka,Volhynia), on the floor saying his prayers.

Antoszka, an eleven-year old Ukrainian girl, had just finished milking the cow. She put the milk jug on the table and was turning to leave, when three men entered. They were Ukrainians from the neighbouring village of Sadki. They were polite and inquired after my great grandfather’s health. Then they asked him who the little girl was. Just a neighbour’s daughter who has come to bring the milk, he informed them. The strangers told the little girl to run off home. They would pay her father a visit later, they added.

And so she skipped away. She had barely left the house when she heard three distinct gun shots. And knew immediately what had happened.

Antoszka Cymbaluk

Watching from a safe distance, she saw the men take everything of value they could carry out of the house: tables, chairs, pictures, cushions etc., and load it all onto a waiting horse cart. They even took the cow. One of them laughed as he tried on a woman's fur coat he had found among the booty. Then they drove away out of the village.

The three men were members of the OUN-UPA, a Ukrainian Nationalist organization whose members are today considered heroes in Ukraine. In major cities you will find statues and monuments to them, all of them festooned with flowers and hung with flags. These three particular heroes had helped "liberate" the Ukraine by shooting an eighty-year-old man at his prayers together with his middle-aged disabled niece (whose name was Dominka). For the simple reason that they were Poles. And these men were Ukrainians.

A local blacksmith’s son, Andrei, later recovered the two bodies and carried them to the cemetery where he erected a wooden cross to their memory. It is still there today, among the long grass. A rough, simple thing at the edge of the graveyard covered in lichen and riddled with woodworm. Over this cross I shed many, many tears.

The same three Ukrainian heroes returned later that day to little Antoszka’s house and hanged her father, Joachim Cymbaluk. He was Ukrainian. But they hanged him all the same.

Andrei

Today, Antoszka and Andrei both continue to live in the village. They are old and fragile but are still able to remember the events of those terrible years and give details about the shooting of my great grandfather. He was a good man, they kept repeating to me, a good man who should not have been killed. Antoszka  related stories about how he had shared everything he had with his neighbours. A religious man whom everyone in the village had liked.

There are no Poles in Andruszówka today. All the inhabitants are Ukrainian. And the rich, fertile land of Volhynia, together with the graves of millions of its Poles, is part of  the Ukraine. Just as the three men from Sadki had intended it.

Note: 

According to historians, hundreds of thousands of Poles were murdered in the province of Volhynia during the years 1943-44 as a result of the operations of the Ukrainian Insurgent Army [UPA]. The ethnic cleansing took place in the rural countryside against unarmed Polish citizens: mostly old men, women and children. The victims' bodies were often cruelly mutilated and openly displayed in order to encourage remaining Poles to flee. Norman Davies in "No Simple Victory" gives a short, but shocking description of the massacres.

 "The Jews of the region had already been killed by the Nazis. So in 1943-44 the wrath of the UPA fell on the helpless Poles (...) Villages were torched. Roman Catholic priests were axed or crucified. Churches were burned with all their parishioners. Isolated farms were attacked by gangs carrying pitchforks and kitchen knives. Throats were cut. Pregnant women were bayoneted. Children were cut in two. Men were ambushed in the field and led away. The perpetrators could not determine the province's future. But at least they could determine that it would be a future without Poles. They killed any number between 200,000 and half a million".

To this day, no-one has ever been brought to justice for these crimes.

© Ryszard Antolak

Return to Androszówka (Part 1)

(For Marta Wajda-Spohn, who made it all happen, my thanks).

There is a mysterious and powerful communion between the soul and the soil that fashioned it.

If you listen to the hidden voices that sing within you; if you follow the channels of blood (and not the mind) to where they lead you through the twisted channels of your life, you arrive inexorably at the dust and soil of your ancestors.

In the summer of 2010 I travelled to the tiny village of Andrushivka in Volhynia (western Ukraine), to the place where my grandmother settled after fleeing Soviet Russia in 1920, to the place where my mother was born.

Volhynia is a landscape too vast and varied for any singing of it. The sky dominates everything here.  It has the most fertile soil in all Europe, so dark and rich that almost anything can grow in it. But the earth is saturated with blood, including the blood of my own family. No place in Europe suffered more through massacres, ethnic cleansing and genocide than Volhynia, the "killing fields" of WW2.

If you are ever fortunate enough to return to the soil of your ancestors, you break out in a sweat. You feel the tactile presence of the grandmothers and great grandmothers who struggled to bring you into existence. It is as if the earthen womb recognizes the worth of her children and demands an account. What have you done with your life? What did you do with the body I loaned you, the emotions I breathed into you, the talents I bestowed upon you? Did you squander them? Or use them wisely?

Until the summer of 2010, I had known Androszówka only from stories told to me in childhood. It was a place out of a fairy tale. So when I finally saw the Cyrillic signpost at the entrance to the village, my mind became intoxicated, dream-enlarged. It began to blossom out, to burst the confines of logic. I found myself weeping over the enormity of what had been lost, and the beauty I was unable to express. I spread out my arms like a great flying swan. I wanted to remember everything just as it was at that precise moment: the quality of the light, the shapes of the trees, the sound of the birds, the singing of the villagers in the Orthodox church, every twist and turn of the road.

This is an account of my visit; whom I met, what stories I was told, and what I brought home with me in my heart and my head.


© Ryszard Antolak

No Fellow Footfall

She thought of the narrowness of the limits within which a human soul may speak and be understood by its nearest of mental kin, of how soon it reaches that solitary land of the individual experience, in which no fellow footfall is ever heard.
Olive Schreiner 

Thirty miles or so south of Shiraz, lies the little village of Qalat, situated among rich orchards of pomegranates and figs. It is a narrow, cramped Sassanian village, constructed on the side of a steep mountain streaked with horizontal lines, as if mauled by a gigantic lion.

It was a place, I had been told, where nothing remarkable had ever taken place, where poetry has been written and roses had fallen from their stems in silence, a place whose inhabitants had disguised their missions of love and hate behind the privacy of high walls and closed lips for centuries. There was really nothing to interest anyone there.

I tried hard to believe it. But every village has its secrets. We could feel it as we hauled ourselves up the steep lane that twisted between heavy-walled houses washed in faded ochre and terracotta, all of them shuttered and in various stages of dilapidation. We let ourselves believe we could hear voices coming from the thick semi-circular doors with the ring knockers of hammered iron built to withstand attack and deter intruders.

Now and again we caught sight of a figure disappearing into an adjoining alleyway. We glimpsed it more than once and presumed it was a dog that had followed us up the steep slope, curious at the presence of strangers.

Finally we reached what we had come to see: an old Armenian church that had been built (so we were told) sometime during the Qajar period. It was magnificently situated on an escarpment of rock near the summit of the village: the best preserved ruin in a town of countless ruins. But when we entered it, we found little more than an empty shell, its walls smothered in graffiti, its floors covered with the stains of countless impromptu fires.

Around the church was a crude wall that concealed not so much a large garden as a neglected orchard. Entry was via a metal door emblazoned with an Armenian cross. It groaned with gratitude at being opened. The interior was an overgrown paradise of pomegranate and fig trees. The cinnamon of pine needles and the perfumes of various blossoms hung heavy in the air. Branches rubbing on the empty windows created a melancholy that seduced that part of me that was sentimental and no-hoper. My imagination flickered to life. This was a space full of expectation, an emptiness waiting to be peopled with characters from a novel.

Because the faint whisper of trees and the murmuring of birds cast such a spell on us, it was some time before we realized we were not alone. In the far corner beneath the trees was a silent figure in a black chador. She was coming towards us, fingers of shadow caressing her body as she did so.

From a distance she looked quite young, even girlish. But as she approached she faded visibly. The woman had the face of an old child, neither young nor old. It was unbearably round and regular. She was decidedly matronly in form but comfortable and loose within her own body and dressed (as was the custom in those parts) in a many-layered skirt that trailed behind her a little across the ground.

The visitor said nothing, but only stood observing us intently. She would have cast a shadow in shadowless surroundings. We tried to offer her a few words of traditional greeting. But she did not reply, and continued staring at us as if searching for the handles of doors to some personal revelation.

Nothing could disguise for us the scent of tobacco and the odor of unwashed laundry that surrounded her. I felt uneasy in her presence and uncomfortable at the disorder of her hair which could not be contained by her ragged shawl.

My companion made a gesture to leave, and I turned briskly towards the gate. The woman called out to me in a thin grey voice, exposing the ruins of some teeth in the process. But I did not understand (or did not wish to) and merely waved my hand at her in dismissal. As we hastened down the cobbled lane of the village, I looked behind me momentarily and she was still there, following us with her large dark eyes and the great bulk of the scarred mountain looming behind her back.

I did not realize at first what gravity the encounter would have on me. It was only later, when we entered the local shop and let slip to the owner of our unusual meeting at the church, that parts of a jigsaw began to form around us. The old man came over and seated himself on a crate beside us. He was good and kind we could see, and he felt entrusted to tell us something of the woman’s history. He seemed to have an abundance of time to dispense. The stories he told were long and rambling and there seemed no order or logic to them. But we settled down for the next hour or so to listen.

If there had ever been a time when she was genuinely happy (the old man began), the war with Iraq turned everything to ashes. Her husband of only a few months disappeared in the first months of the conflict and his body was never found. No-one could tell her what had happened to him, whether he was alive or dead. So she waited for him, mourning her loss. She lived for interminable months and years waiting for a knock, looking for a sign that never materialized, clinging with inveterate obstinacy to the hope that one day, surely, he would return to her again. But no news arrived.

She no longer slept, no longer ate. In the evenings, she would spend her time standing on the veranda of her house facing the road to Shiraz, smoking endless cigarettes from a black holder that belonged to her grandmother. And with every day that passed, her body became thinner and thinner, and her thoughts began to take on an ever more corrosive quality.

I imagined her standing on the road at the bottom of the village waiting for him, the wind blowing her chador this way and that as her eyes swept the horizon. I expected candles to be dashed to the ground when doors were opened, and winds to rush down stone passages, swelling beneath the kilims on the walls around me.

During this time (the man continued), her intermittent headaches became ever more frequent and more severe. She consulted doctors in Shiraz who saw in her sleepless nights, in the shock of separation, in the daily terrors of the war, the root causes of her illness. They prescribed homeopathic medicines and cold water therapies. One of the doctors was blessed with natural healing powers and even offered to treat her for free. But to no avail.

One day, she went into her bedroom and took out the beautiful wooden chest her husband had given her in which she kept her wedding clothes and other items from their life together. She brought them out one by one and laid them on the floor beside her. There they were: the yellow love letters, the locks of hair, the handwritten pages of poetry, the sepia photographs enlarged to ridiculous proportions….and she became overcome with such inconsolable grief that she could not weep enough over the enormity of her loss.

Now began the darkest season of her life. From that day onwards, she withdrew into the protective walls of her house and emerged only at night. She began haunting the town in her black chador like a living ghost, searching the blizzards of memory for any vestige of him. There followed interminable months of wandering through unremembered villages, sleeping in the ruins of deserted buildings, eating any piece of rancid food she could find to quench her hunger. And each time her family found her, they brought her home and nursed her to health.

Finally the doctor told them what no longer needed telling: that the woman had broken her mind on the memory of her loss, and retreated into an innocence where no-one could reach her.

It was then that the war of the cities began, and the woman found herself caught up in a tide of refugees fleeing to escape the bombing. She found herself in Mashhad where the golden cupola of Imam Reza, the marble courtyards of pilgrims, the mirrored hallways bejewelled with divine art made such an impression that they returned her (briefly) to life. She spent her days among the pilgrims waiting to enter the tiled halls or else wandering through the shaded walkways where the cripples lay outstretched on the floor, chanting their prayers. Each evening she would bring them all home with her in her head, and fall asleep to the music of their rhythms.

In her youth she had written poetry. Now, in the silence of her cramped Mashhad dormitory, she found she was writing again, insatiably, on any scrap of paper that presented itself. It consumed her to such an extent that there was no time for anything else. All she had not lived was written down in paper and in ink. Her failures took shape too, but in mountains and flowers and in words of love she had never expressed before and which, for that reason, had the honesty of innocence. When the poems were finished they were burning on the paper like a lighted torch.

One morning, long before dawn, she made her way to the holy precinct and pushed her way to the front of the assembled crowds. As she drew nearer to the grave of the Imam, she stretched out a hand towards the marble tomb and by some luck or providence, managed to grasp hold of a corner against the seething crowd. She held it tightly with a desperate hand while with the other she searched inside her pocket and produced the bundles of poems she had written in her room, and squeezed them through the railings of the holy tomb. Then she took out her husband’s letters too, his photographs and everything else that was precious to her and forced them, one by one, into the sepulchre of Imam Reza saying as she did so in her fragile voice, “Take this too, and this. Take all of it!”

But they would not fit. An elbow from the crowd nudged her hand, spilling the items like confetti across the marble floor where they were churned and trodden under the feet of whirling pilgrims. She lost her grip of the tomb and was carried of a wave of worshippers out into to the adjoining hall where she was left, unceremoniously, against a wall.

It was only then, as she lay on marble floor of the Azadi courtyard before the golden dome and the tiled minarets of the imam that something in her lit up (at last) like the striking up of a match. She felt a joy begin to run through her hair like fire. She found she was laughing at herself infectiously, loudly, ridiculously, in a way she never done before.

There was more that the shopkeeper had to tell us. But I didn’t want to listen. The room was too confining. I needed to get outside. To breathe. I stood in the desolation of the abandoned street and continued thinking about the haunted woman. Her story pursued me as I retraced my steps up the village lane. It laid traps for me in the shadowy doorways that lay on either side. It gave me no rest.

I reached the narrow staircase of the Armenian Church and stood once more before the graffiti on its scarred walls. She was like this empty church (I thought), burned out, defaced, open to all the winds. What would have become of her, I wondered, if she had married again, raised children, nursed grandchildren? What would have happened if Love had touched her once again and opened up the woman in her? Instead of which, Time and circumstance had marooned her among these ruins of Sassanian houses that couldn’t be demolished because UNESCO wouldn’t allow it, and couldn’t be repaired for lack of money: a living ghost.

I set out to look for her in the walled garden, to apologize for my error, to ask her forgiveness for my actions. I found her standing where I had left her. Seeing me approach, she turned towards me and opened up the swollen leather of her hand to show me what she had. There, wrapped in the folds of a colored handkerchief were fresh figs, the delicate down still clinging to them like fine dew. I took the fruit, washed them in a nearby stream and returned immediately to share it with her.

We ate greedily. In silence. The woman closed her eyes for a moment and attempted to remove a strand of hair that had lodged on her lips. The operation, delicately performed, allowed me to look at her more properly without being observed. The glow of a distant youth seemed to emanate from her presence. She must have been beautiful in her youth, I thought. There was a great spaciousness of soul in her, a purity of being I could not quite convert into terms of my own reality. But I felt it. The varieties of love are so manifold, I thought, that we do not possess adequate words to define them.

Our eyes met suddenly and we started to laugh, as if we were partakers of some guilty secret. It seemed as if our minds branched out and touched high above our heads. And at that very moment, something in me shifted and opened like a green metal door in a high wall. I wanted some of that freedom she had: the freedom to expand and burn like a candle flame in straw, to be emptied and vanish into nothing.

It was good to be a little mad, I thought.

Ryszard Antolak

Return to Radziwillow

Painting by Stefan Cmentomirski

Seventy years after my mother and her family were forcibly deported to Siberia by the Soviets, I returned to the town of Radziwiłłów in Volhynia, from whence they had been taken, to discover what traces (if any) remained of that episode of forgotten History.

In 1940, Radziwiłłów was an important town in Wolynia, a district of Eastern Poland. Today, it lies within the newly-independent Ukraine.

* * * *

On the 10^th February 1940, five members of my family (two adults and three children) were forcibly taken from this place at gunpoint, packed into cattle trains, and transported to the forced labour camps of northern Siberia. Their crime: that they were Polish citizens.

They were not the only ones whose fate was sealed on that February night. A quarter of a million other Polish citizens were similarly awakened to the sound of Russian soldiers knocking on their doors in the early hours of February 10th. They were given no hint or warning of what was to come. The vast operation, carried out all over eastern Poland on a single night under cover of darkness and snow, had been prepared months in advance. It was first of four mass deportations of the population resulting in the incarceration on Russian soil of almost two million Polish citizens. They were taken away in order that no trace would ever remain of their language or their culture in the territories occupied in 1939 by the Soviet Union.

You are not likely to have heard any of this at school, or read about it in the mainstream history books. For there are blank spots on the mental map of Europe, areas corresponding to the regions once labelled “Terra Incognita” by medieval cartographers. Britain, the US and the Soviet Union colluded together for almost 50 years to cover up, or obfuscate, the details of the crime. Even in (Soviet- dominated) Poland, until as recently as 1989, it was forbidden to refer to any part of this story.

All the arrests on that fateful night, February 10th 1940, followed a basic standard pattern. At four o’clock in the morning, while the whole family were asleep, a loud knock was heard at the door. Three or four soldiers entered, armed with pistols. They herded everyone (including children) into one room and put them up against the wall in their nightclothes. Meanwhile, the house was searched and an inventory made of all the family’s assets. They were then ordered to dress warmly and given fifteen minutes to gather together their belongings and prepare for what they were told was, “a long journey”.

It was the coldest night in living memory. The earth was frozen to a crystalline hardness and the snow was falling lightly. My family were packed into two waiting sledges and driven to the railway station of Michajlówka, a few miles outside Radziwiłłów. No-one saw them leave. The snow covered up the tracks of the sledges. They never saw their home again.

Michajlówka

Seventy years later, I discovered Michajlówka easily, a well-signposted, sleepy village 15 minutes by car from Radziwillow. The railway station was hidden away from the village by a corridor of mature pines. No sign or monument existed to commemorate the events of February 10^th 1940. Everything was quiet and peaceful, uncontaminated by intrusive uncomfortable history.

It was to this place that the Soviet soldiers drove the sleighs carrying the huddled members of my family. Here, a train with cattle wagons were waiting for them.
Thousands of frightened people were assembled in the snow: old men, women, children with the sand of sleep still glued to their eyelids. Many were crying. Some old women were wandering about outside with baskets of food looking for their relatives. Meanwhile, Soviet soldiers with rifles ticked off names on a list.

It was somewhere here, at the side of the railway track that one old woman, Mrs Bednarska, raised up her arms up to the sky and began to curse the Russians in a loud voice, crying out to God for revenge. She was immediately encircled by a dozen armed soldiers who aimed rifles at her. Several people leaped to her defence and pleaded with the officers to release her. She was mentally ill, they said. She did not know what she was saying. And the Russians, to their credit, lowered their rifles and released the old woman. In truth, Mrs Bednarska was not mentally ill at all, but highly intelligent. When the soldiers who arrived earlier that morning at her house to arrest her son, she had asked to be taken to Siberia along with him. “Let me go with him”, she had pleaded. “Because how can he look after himself?” And the soldiers granted her that great privilege. She was allowed to accompany her son to his place of slavery (and ultimately death) in the work camps of Siberia. This was the same Mrs. Bednarska, whose daughter later saved my mother’s life in the Siberian camp. But that is another story.

Here, at Michajlówka, everyone was loaded into waiting cattle wagons like sardines, one next to another in a standing position, families with children. There were seventy or eighty people to a wagon. In the centre stood a stove. There was also a small barred window. A hole in the floor served as the toilet, which was concealed with a bedcover for modesty’s sake. The doors were locked and padlocked, and were not opened again for three days while other families were collected and loaded onto the wagons. Some of the children began to faint for lack of water. The men beat against the metal doors with their hands and feet in desperation, until they gave up with exhaustion.

But the train was still standing. And while it did, there was still some hope that someone would learn of their fate. People back home must be told what was going on, they argued. Many people in the wagons voiced their belief that they had been taken by mistake, and would soon be freed. Oh God, how they hoped and prayed for help from their allies, from Britain and France! But their gallant allies did not hear them. And even if they had heard, they would not have helped (1).

Finally, after what seemed like an interminable wait, the train buffers shuddered. There was a sound of steam. The engine whistled, and slowly the train began to move off: in the direction of the East. 

Everyone in the wagon began to shout, and although the wheels made a loud noise on the rails, the wailing and the shouts of the passengers were even louder. Cries of injustice went out to God: “Out of the depths do we cry out to you O Lord!” They were heart-rending these last moans. Desperate and lashed with despair.

And then there came a song, one that has often imparted spirit to this tortured nation. From inside the sealed wagons of tightly pressed bodies burst a loud rousing hymn: the National Anthem: “Poland has not yet passed away while we are still alive”! It burst out spontaneously. Totally exhausted, crowded together like sardines, they sang together through their tears. The engine whistled again. The melody of the national anthem ran out over the deserted fields, lost itself and disappeared into the emptiness of the open landscape.

Radziwiłłów

My mother had often spoken of Radziwiłłów as a large town with a predominantly Jewish population. From the many stories she told me about it, I had always imagined it as a city with wide boulevards and well-manicured parks. But in the summer of 2010 I found little more than a village consisting of a few rows of houses with colourful gardens, dissected by a long featureless railway line. The constant queues at the level crossing in the centre of town were the only bustle in a place so small and quiet, that it was difficult to believe that anything of note had ever occurred here to disturbed its solitude.

My grandfather, a forestry administrator, had been sent to Radziwiłłów just a few months before the outbreak of the war, so it was not the family’s real home. They were assigned a modest wooden villa outside the town in a patch of woodland next to the railway line. They did not consider it to be home.

It was this house that my companions and I searched for when we arrived in the town. If my mother had been with me, she would no doubt have been able to point out the place to us. But as it was, we were forced to find it ourselves from hand-written diagrams and verbal accounts. The process soon became frustrating and we were forced to ask help from the local Ukrainian inhabitants.

And it soon became evident that the people of Radziwiłłów were reluctant to say anything. From the youngish policeman who seemed so sympathetic to the officials at the newly-renovated railway station who phoned around for us, no-one seemed able to help. We were sent on one wild goose chase after another to find frightened elderly villagers who, we were assured, knew for certain the whereabouts of our war-time home. But always to no avail. No-one seemed to know anything. . Or else they were afraid of re-kindling old fires.

So we continued our search alone, cross-crossing the railway line and the following the vague directions my mother had supplied. Thick mature pine forests covered the whole area. In one place, we found a cemetery, all but overgrown in a clearing in the woods. But only one grave dated from the war period. Eventually, having resigned ourselves to failure, we met a middle-aged woman and her daughter gathering raspberries in the forest and she supplied us with directions to where she believed our villa may once have been.

And, we found it: the site of my mother’s home. There was no house that I could touch. Only a clearing in the trees to which my imagination reached out through the variegated shadows with a childish eagerness to the past. Not even one mute stone remained upon another, and yet the forest still remembered. It had reserved a space for it among the scubbery, where nettles waved their heads in the bright sunshine and baby saplings were already beginning to choke the place with a green forgetfulness. I remained here for a long time in silence.

Jews of Radziwiłłów

Before the war, the Jews had constituted the largest ethnic group in Radziwiłłów. Today there was no sign of them. My mother had often spoken of one particular Jewish shop where she had sometimes gone to buy foodstuffs. The woman-owner was very friendly. Whenever she saw her, the woman would laugh and pull her physically into the shop to entice her to buy. But when the Russians arrived, all this changed. Some of the Jews in Radziwiłłów had welcomed the invading Russians as their saviours. Many voiced complaints that the Poles had been their oppressors. The once-friendly Jewish shopkeeper now ignored and refused to serve my mother whenever she arrived at the store, while enthusiastically welcoming all Ukrainians and Russians.

What had happened to the Jews of Radziwiłłów? It was only by accident, while searching the forest for my mother’s house, that we came across a vast Jewish massacre site. It was wholly unsignposted, and accessed only by a dirt road through the forest. When the German army ploughed through Soviet occupied eastern Poland in 1941, the Jews of Radziwiłłów were rounded up and massacred in their thousands, just tens of metres from our home. Yet no-one in Radziwiłłów had even mentioned the existence of this place, or what it was about.

The site consists of a high, white, commemorative wall in the middle of the forest. On its curved surface can be found inscriptions in Ukrainian and Hebrew scripts. In front of it are several communal burial pits, now overgrown with grass. From the inscriptions on the wall and from an older commemorative stone further back, we learned that Jews from the town had been massacred and buried here in 1942 by the Nazis. There were almost 4000 of them.

NOTES

1. Three years later, in 1943, they would secretly collude with Stalin to sell their ally, Poland, to the Soviets. The Poles would not be consulted, and would not learn of the agreement until two years later, by which time their military and intelligence services were no longer required. 

© Ryszard Antolak
Painting: © Stefan Cmentomirski

Journey to Alamut

.

“In a beautiful valley enclosed between two lofty mountains was created a magnificent garden stored with every delicious fruit and every fragrant shrub...By means of small conduits in magnificent buildings, streams of wine, milk, honey and pure water flowed in every direction. ...and in order that none might stray into this delicious valley, a strong and impregnable fortress [Alamut] was built at the opening of it, through which entry was barred except by means of a secret passageway”. Travels of Marco Polo Ch 22

There is probably no other place in Iran better known around the world than the fortress of Alamut. This place has spawned so many legends of paradisiacal gardens, beautiful houris, intoxicated hashish addicts, ruthless assassins and other fanciful nonsense that they have reached to the utmost limits of incredulity.

Yet for all that, it is a truly awe-inspiring place. Even had you known nothing of its religious or political history; even if you had never heard of Hasan Sabbah, of the Assassins, the Ismailis or the grand proclamation of the Qiyamat, this place would seize the mind of any casual traveller who beheld it.

Alamut lies at the end of a tortured, winding road that twists and turns over three mountain ridges, countless valleys and across some of the wildest and most spectacular scenery in all Iran. No one comes here by accident. The 80kms journey from Qazvin takes some three hours of hard driving on a modern road that is only a few decades old. Before that, all that existed was a narrow donkey track to lead the traveller to his destination, a journey that could last days, and sometimes weeks.

The fortress itself clings impossibly to the summit of a gigantic boulder set against the high peaks of the Hawdeqan Mountains. The hills around it are folded in delicate shades of pastel green or lavender, pinkish in some places, terracotta in others. Ochres and browns are streaked in wide brush strokes across the landscape. It is a truly beautiful place.

But it is not until you come to the foot of this colossal mass of stone that you realize the immensity and impregnability of the fortress at its summit. Bigger than anything else in the world it seems, this rock is deeply scarred by grooves and curious striations that change colour with the quality of the light: now purple, now mauve, metallic grey, brown. You could almost believe this mass of rock was breathing like an immense, sleeping organism.

At the foot of the mountain on its western side lies the little village of Shotor Khan, nestled among orchards of pretty cherry trees. From this position, the rock appears as a slim, rugged pyramid. Juwayni, the chronicler of the Mongol siege of Alamut, compared it to a kneeling camel with its neck stretched out. But I could not envisage this. Rather as its name suggested, I imagined a giant eagle sitting on its nest and the fortress - a royal crown- perched high on its feathered head.

The ascent begins with 800 stone steps recently constructed for the benefit of visitors. Thereafter the path dwindles to a narrow goat track that winds its way laboriously around the northern side of the rock to its eastern side. Local village boys offer donkey rides up part of the track, but we declined the offer. One of them asked me where I had come from and I answered “Scotland”. Then seeing his confusion, quickly added, “England”. He smiled and nodded, repeating the only English phrase he knew: “I have a book. I have a book”, and disappeared down the track to his animals, laughing as he did so.

The last part of the climb is a hair-raising assault up a vertical cliffface covered in scaffolding and wooden planks. God only knows how people negotiated this part of the climb in Hasan’s day. Maybe, as my companion suggested, they were hauled up by rope, or there was some secret entrance long since lost.

Attaining the summit is a breath-taking and exhilarating experience. The fortress complex, one soon discovers, sits astride a dangerously narrow ledge of rock resembling the handle and blade of a knife. Precipitous slopes yawn on either side. You begin to experience a vague vertigo, a fear that you are only precariously on terra firma.

At the time of the Assassins, the fortress of Alamut consisted of two linked citadels, the first of which (the larger) was reached by a narrow tunnel to the east (which can still be seen). Excavations are continuing but much remains a mystery, a result of the deliberate dismantling of the fortress by the Mongols. Many of the buildings, it appears, were cut deeply into the rock so that the whole site was once honeycombed with countless subterranean passages and cavernous rooms. The mosque, for example, appears today as a giant chasm, or quarry, into which one peers from a great height, tens of metres above it. Slim, elegant pillars and walls of finely dressed stone can be made out in its dusty atmosphere. But there is no means of entry for the visitor. Elsewhere can be found stables, washhouses and rooms without doors or windows whose function may have been storage. No-one really knows.

In one of these rooms can be seen the legendary water basin which filled itself up by collecting rainwater and melting snow from channels and canals on the mountains. It was famed never to overflow. Other rooms were clearly intended for storage, perhaps once filled with barley, honey, oil, dried fruit and sheep fat to enable the citadel to hold out during a siege for years if need be. During its destruction by the Mongols, an invading soldier is reported to have fallen into one of these tanks and drowned in a vat of honey.

At the highest point and defended by its own walls and entrance gate, stands the inner citadel reserved exclusively for the Grand Master and his circle of associates. It is perched on yet a narrower neck of rock and consists of a long alleyway of low buildings clinging to both sides of a knife-edged ridge. The houses slope off slightly at an angle as if they were about to slip off the mountain to the earth, hundreds of feet below. The pathway inclines forward dangerously so that a barrier of plastic ribbon has been set up to prevent further access for the public.

Beyond it lies a smooth narrow ridge of rock stretching 100 metres or so to a dead-end overhanging a truly frightening precipice. Precariously perched at the end of this long slender finger of rock was the house of the Grand master of Alamut, Hasan Sabbah. His tiny cell was furnished with only a single window and stood out like a watch tower at the edge of the abyss: a kind of spiritual lighthouse raised against the darkness. Here the Grand Master spent the last thirty years of his life praying, writing and governing his scattered community. From his small monastic cell he sent out missionaries, spies and assassins all over the Middle East (and even as far away as Western Europe and India. He created a state of over 50 fortresses: an archipelago of gnosis, divine sparks of light in a universe of ignorance and darkness. Or so he believed. And the Gnosis that governed them was so secret that even today we have only fragments of the great jigsaw puzzle that ruled their lives.

The religious community of Alamut was committed to the cause of Nizari Ismailism, a radical Shiite interpretation of Islam formerly linked to the Fatimids of Egypt. Hasan Sabbah who was interested in all the advances of science, philosophy and poetry, developed the theology further. The Quran for him was an external shell enclosing a hidden spiritual truth. He read obscure inner meanings into its verses and formulated esoteric doctrines and abstruse theological hypotheses. The Mongols destroyed Hassan’s great library at Alamut so we have difficulty today piecing together their beliefs. But we can still discern something of the Order’s original structure. Hasan sat atop a hierarchy that descended through nine levels of initiation from da’is (missionaries), rafiks and lassiks at the top, to mujibs (or answerers) at the bottom. Above him was envisaged a similar (angelic) hierarchy, reaching into the heavens and up to God himself.

Hasan Sabbah acquired Alamut in 1090 and from that date onwards his agents worked with Jesuitical fervour to infiltrate their teachings into the strongholds of orthodoxy. He called some of his closest associates “assassiyun”, or people of the “assass” (the foundation of the faith). We might well call them “fundamentalists” today. Later the term was mistakenly taken to mean something to do with hashish. And in the West they became known as “Assassins”, a word that has come to mean the murder of any prominent individual for political ends.

Just like other political states, the Assassins engaged in war to protect their scattered communities. But they did not slaughter innocent soldiers pressed into the service of their masters. Instead, they used assassinations to strike at the rulers and potentates themselves. And for that reason they were reviled and slandered by the worst kinds of propaganda.

It was said that Hasan had spies and “sleepers” in every city of the Middle East. Disguised as merchants or carpenters, blacksmiths or bodyguards, they waited (sometimes for years or decades) for a signal from their master to execute his order whatever it might be. And they were willing to sacrifice their lives in the process. Only a few assassinations were necessary before the Ismaili sect gained such a reputation for terror that no-one dared move against them.

And yet only a few generations later this highly austere, hierarchical community, whose every action was governed by the strictest and severest of laws, transformed itself overnight into something wholly unprecedented.

In the year 1164 during the period of Ramadan, a successor to the Grand Master of Alamut (Hassan II) descended the fortress on the rock and addressed his followers from the place where the village now stands. On that momentous day (August 8th) he urged his community to turn their backs to Mecca and away from all outward forms of religion. He proclaimed the Qiyamat, the “Resurrection”, the announcement of a discontinuity in the flow of History and the passage of Time.
 

Islam had come of age, he told them. Its interior Truth had blossomed and burst free of its bonds. It no longer needed the outer code of the Law. The age of Sharia was over. Heaven, Paradise, Bliss, Redemption were all around them if they only looked with their spiritual eyes. Religion no longer meant an adherence to external laws. It was now a personal relationship between an “imam” and his followers. So all that had been forbidden was now allowed. On the doors of the great library of Alamut were inscribed the words: “With the aid of God, the ruler of the universe has destroyed the fetters of the Law (Shariah)”. Wine was drunk, music was played, people danced in the streets. A purely spiritual Islam of reformed Iranian Ismailism had been born.

But It did not last long. There was the inevitable backlash, various reactions and retractions. The Order began to weaken internally until the Mongols arrived to deal a final, swift death blow to the remaining shards of this religious experiment.

The Mongol leader (Hulagu) journeyed himself to the citadel in 1256 and ordered everything to be destroyed, including the famous library.Among the precious writings that disappeared were the works of Hasan himself and the complete history of the Assassins and their doctrines.

But just before the burning he allowed his historian Junayvi (who was writing a biography of the Mongol prince) to enter the library and bring out a few of the books, enough as would fit into a small wheelbarrow. No time was allowed to consider the matter. Junayvi hurriedly saved a few Qurans, a chronicle of Alamut and a biography of Hasan Sabbah. Everything else perished in the flames. The vast library filled with tens hundreds of thousands of manuscripts burned for seven days and seven nights bringing to an end the history of the Ismailis of Alamut. Over the years, knowledge of the Ismailis degenerated into misunderstandings, romances and other fanciful nonsenses such as those popularised by the explorer Marco Polo.

Or so it was believed. But later, as I sat sipping chai in the shade of the cherry trees below the famous rock, I started to doubt the commonly-held view. You reach a point, I realized, where you can have everything - all the facts, the dates, the various details slotted together into neat chronological order. And everything amounts to nothing. Only the heart redeems. And the language of the heart is not the language of fact. The history of the Assassins did not end with the sack of Alamut. Its ideas ran underground to inform Iranian Sufism for generations. Shams-e-Tabriz (the mentor of Jalaludin Rumi) was even rumoured to be the son of a grand master of Alamut. Facets of the doctrine were adopted by the Templars (and others) who introduced them to Europe. Strands of ideas ended up in the literature of the Holy Grail and the various Arthurian legends.
In the last resort Alamut is not just a mountain valley in northern Iran. It is a mandala of the heart, a place where the imagination finds a home outside of Time, where it feels intensely “grounded”.

If they ever existed, the legendary gardens of Marco Polo must have been situated at the foot of the mountain where I sat that hot July afternoon, sipping tea in the shade of the cherry trees. And for a brief moment perhaps, it seemed to me as if I really did inhabit paradise, and felt blessed with a rare form of peace.

So I lingered for a long time in the valley of Alamut wandering the various paths and tracks of that idyllic landscape until the sun sank low and I returned to the car. Then I was driven away in a cloud of dust, expelled like Adam from his homeland forever.

© Ryszard Antolak

Wojtek, żołnierz-niedźwiedź z pod Monte Cassino.

.
Po bitwie o Monte Cassino, jednej z najcięższych bitew Drugiej Wojny Swiatowej wiele pisano o odwadze i heroiźmie żołnierzy biorących w niej udział. Ale może najbardziej zadziwiająca była historia brązowego niedzwiedzia który walczył po alianckiej stronie u boku żołnierzy, w najgorętrzych bataliach. Mimo nieustającego bombardowania i ostrzeliwania niedźwiedź dostarczał niezbędną amunicję kolegom-żołnierzom walczącym na stokach. Wielu z tych którzy to widzieli nie wierzyło własnym oczom. Ale ta historia nie była legendą.

Kiedy umierał w 1964tym roku Wojtek był najbardziej znanym niedźwiedziem na świecie, odwiedzanym przez szeregi sławnych ludzi i adorowany przez międzynarodową prasę. Artykuły i książki były o nim pisane, tablice pamiątkowe i posągi stawiane upamiętniając jego wyczyny. Dla żołnierzy 22-giej Kompanii Transportowej Drugiego Korpusu (zaopatrzenie artylerii) był on jedynie Wojtkiem, nadzwyczajnym stworzeniem i ukochanym towarzyszem.

Urodził się w górach Hamadan, w jednej z wielu jaskiń znajdujących się na tym górzystym piaskowym lądzie.Jak miał osiem tygodni łowcy zabili mu matkę, ale znalazł go młody Irański chłopak który wrzucił go do parcianego wora i wyruszył wąską ścieżką w stronę domu.

Iran przeżywył wtedy jeden z cięższych okresów swojej historii. Okupowany przez Rosjan i Brytyjczyków, stosunki pomiędzy żołnierzami tych krai był zrozumiale trudne i napięte. W kwietniu jednak Iran otworzył swoje wrota by przyjąć setki tysięcy Polaków, mężczyzn, kobiet i dzieci, zwolnionych z Sowieckich łagrów na Syberii i w Kazakhstanie. Zjechawszy do Pahlevi (dziś Bandar-e Anzali) cierpieli oni na różne zarazy jak i na niedokarmienie. Odpoczywali, By nabrać sił odpoczywali w olbrzymim mieście namiotów postawionych dla nich na wybrzeżach morza Kaspijskiego. Wzmocniwszy się na tyle by móc podróżować dalej przewożeni byli do bardziej stałych obozów wojskowych i cywilnych rozrzuconych po całym Iranie.

Większość cywili (kobiety i dzieci) pozostali gośćmi Iranu przez okres do trzech lat. Zdrowi mężczyźni, w sile wieku, natychmiast odsyłani byli na zachód by dołączyć do Wojska Polskiego w Libanie. Długie rzędy krytych ciężarówek dziennie opuszczały Anzali wioząc przyszłych żołnierzy wąskimi krętymi drogami przez Qazvin, Hamadan i Kermansh do granicy Iraku i dalej.

Gdzieć na wąskiej górskiej drodze pomiędzy Hamadan i Kanvagar ciężarówka raptownie stanęła widząc małego Irańskiego chłopca niosącego ciężki worek. Wyglądal zmęczony i głodny więc mężczyźni poczęstowali go konserwą mięsną. Jak jadł żołnierze ze zdziwieniem zauważyli że worek poruszył się a z niego wyłoniła się do słońca miodowa główka niedzwiadka.

Chociaż nikt nie znał języka Farsi chłopiec potrafił na migi przekazać że znalazł niedźwiadka płaczącego przed jaskinią bo jego matkę zabili myśliwi. Osierocony niedźwiadek był w bardzo złym stanie i prawie pewnym było że nie dożyje końca dnia. Jeden z mężczyzn zaproponował że kupi niedźwiadka za kilka tumanów. Ktoś inny sięgnął do chlebaka i wyszukał tabliczkę czekolady i puszkę "Corned Beef" by dać chłopcu. Jeszcze inny wyciągnął z kieszeni scyzoryk który otwierał się w kwiatek. Chłopiec uśmichnął się, schował dary i na zawsze zniknął z życia żołnierzy.

Natychmiast zajęto się niedźwiadkiem. Z pustej butelki po wódce , wkładając w nią gałganek zamiast smoczka, stworzono butelkę do karmienia. Wypełnili ją kondensowanym mlekiem rozcieńczonym wodą i podali niedźwiadkowi do picia. Jak skończył przytulił się do jednego z żołnierzy i usnął mu na piersi. Zołnierz ten nazywał się Piotr. Pozostał on na zawsze największym przyjacielem niedźwiadka.

Niedźwiadek kurczowo trzymał się tej swojej przybranej matki przez całą ciężką drogę przez Persję, Irak i Jordanię, przez ten olbrzymi szmat ziemi który wydawał się poddany jałowej desperacji. Czasami żołnierz wtulał niedźwiadka w swój płaszcz, jakby go wcielał w siebie. Wieczorami, gdy żołnierze siedzieli przy ognisku i gaworzyli do ciemnej nocy, niedźwiadka do snu kołysał ich głośny śmiech.

Z czasem sierota-niedźwiadek wrósł w tych obcych ludzi i oswoił się w pełni z rytmem ich życia i odgłosami mowy. Od tego czasu stał się jednym z nich, ciałem i duszą.

W taki to sposób Wojtek, Irański niedźwiedź z Hamadan, połączył się z życiem żołnierzy Drugiego Polskiego Korpusu, wpływając na ich losy.

W przeciągu kilku miesięcy Wojtek zdobył serca wszystich ktźrzy się z nim spotkali. Zołnierze, którzy przetrwali gehennę Syberii potrzebowali miłości w życiu. Obecność Wojtka stała się wielkim ukojeniem podnoszącym morale. Mimo olbrzymiej siły, która rosła w Wojtku z dnia na dzień, zawsze był łagodnym delikatnym gigantem. Zołnierze od początku traktowali go jako swojego, członka kompanii, a nie jako marionetkę. Dzielili z nim jedzenie, nocą pozwalali mu spać w swoich namiotach i włączali go we wszystkie swoje poczynania. Gdy jednostka wywoływana stawała do marszu on maszerował z nimi jak żołnirz, na dwuch tylnych łapach. Gdy jechali w dalszą drogę siedział na przednim diedzeniu Jeepu czy innego samochodu transportowego, ku ogólnemu zadziwieniu przechodnich. Najbardziej jednak lubiał mocować się z żołnierzami, dwoma lub trzema naraz. Czasami pozwalał nawet im wygrywać. Przez następne kilka lat dzielił ich losy jeżdżąc z nimi gdziekolwiek byli wysyłani na Srodkowym Wschodzie. Wyrósł do prawie pięciu stóp i ważył 500 funtów.

Z początkiem roku 1944 żołnierze Wojtka kompanii dostali rozkaz przedostania się do Włoch by połączyć się z Alianckimi Wojskami nacierającymi na Rzym. Władze Brytyjskie wydały instrukcje zabraniające zabierania ze sobą zwierząt. Wtedy Polacy zapisali Wojtka do wojska jako rekruta i członka kompanii. Ładując się na statek w dokach Aleksandrii przedstawili Brytyjskim oficerom odpowiednie papiery. W tej sytuacji Bryryjczycy wzruszyli ramionami i pozwolili Wojtkowi wejść na statek. W ten sposób Irański niedzwiedź stał się żołnierzem 22-giej Kompanii Transportowej Drugiego Korpusu.

Monte Cassino było strategicznym punktem Alianckiego natarcia na Rzym. Trzy krwawe próby przez Brytyjczyków, Amerykanów, Indian, Francuzów i Nowo Zelandczyków by pogromić wroga kryjącego się na słynnym szczycie klasztornym nie udały się. W kwietniu 1944 posłani zostali Polacy. Była to najbardziej krwawa biwa wojny. Główna akcja toczyła się z bliska. Ostrzeliwanie, nie przerywane przez dnie i noce, spaliło i podziurawiło teren który przypominał pwierzchnię księżyca.

W przełomowym okresie walk grupy żołnierzy na stokach potrzebowały dostaw amunicji. Wojtek, który przez cały czas obserwował kolegów nerwowo ładujących ciężkie paki amunicji, podszedł do nadzorującego oficera i wystawił łapy, jak by mówił: "pozwólcie mi pomóc, ja to mogę robić". Oficer podał mu pake i z niedowierzaniem patrzył jak Wojtek bez wysiłku wkładał ją na platformę ciężarówki. Ogłuszający huk eksplozji i ognia armatniego nie przeszkadzały mu. Każda paka zawierała cztery 23-funtowe naboje; niektóre ważyły ponad 100 funtów. Ani jednej nie opuścił, i ciągle pracował, co dzień i w każdy dzień, aż do dnia zdobycia klasztoru. Jeden z żołnierzy narysował Wojtka niosącego pocisk. Rysunek ten stał się symbolem 22-giej Kompanii Transportowej noszonym z dumą na rękawach munduru, a potem wymalowanym na wszystkich pojazdach Kompanii.

Teraz sławny, Wojtek zakończył swoją służbę wojenną we Włoszech, a po zakończeniu akcji wojennej odpłynął z Wojskiem Polskim do Szkocji na wygnanie. Tu znów stał się celebrantem.W Glasgowie ludzie tysiącami wypełniali ulice by zobaczyć sławnego żołnierza-niedźwiedzia maszerujacego na dwuch łapach, w szyku, z kolegami.

Wojtka ostatnie lata, niestety, były smutne. w 1947-mym roku po zdemobilizowaniu Wojsk Polskich w Szkocji trzeba było znaleźć mu dom spoczynku na emeryturze.

Chociaż posiadał on światową sławę, niedźwiedź z pod Monte Cassino zmuszony był spędzić ostatnie dni swojego życia za kratami w ogrodzie zoologicznym w Edynburgu. Artyści pszychodzili by go rysować, rzeóbiarze by rzeźbić mu posągi. Czasami przyjeżdżali starzy przyjaciele z wojska by go odwiedzić i skacząc przez barierę jego zagrody by się z nim pomocować (ku przerażeniu widzów i pracowników zoo). Ale Wojtek źle znosił niewolę i z mijaniem lat coraz więcej czasu spędzał w pomieszczeniu, nie chcąc się z nikim widywać.

Raz, niedługo przed jego śmiercią w 1963-cim roku, miałem szczęście go ujrzeć . Siedział na tyłach swojej zagrody w cichym bezruchu. Mówiono że gniewa się i jest zły że został porzucony przez tych których kochał. Inni mówili że były to tylo oznaki starości. Nie zwracał uwagi na wołania zgromadzonych widzów. Jednak jak ja zawołałem do niego po Polsku coś w nim drgnęło, odwrócił do mnie głowę jak by we wspomnieniu.

Zmarł w Edynburgu, w wieku lat 22, 15-go listopada 1963. Władze ogrodu zoologicznego wystawiły mu tablicę pamiątkową. Jego posągi stanęły w Imperialnym Muzeum Wojennym w Londynie i w Kanadyjskim Muzeum Wojennym w Ottawie. Ale mimo że wymieniany jest w kartach historii militaryzmu, Irański niedźwiedź-żołnirz z pod Monte Cassino wolałby pozostać w towarzystwie żołnierzy z którymi spędził pięć lat wojny i niezliczone chwile oddanego koleżeństwa.

© Ryszard.Antolak
Tłumaczyła Marta Wajda-Spohn

Groby Polskie w Qazvin, Iran

.
Qazvin został skreślony z listy cmentarzy wojennych w Iranie. Już nie istnieje. Na jego miejscu powstało miasteczko bloków mieszkalnych.

Latem roku 2008 pojechałem do Qazvin, miasta na północy Iranu, by odnaleźć ślady 40tu Polaków, mężczyzn kobiet i dzieci, którzy tam zmarli, ofiary Polskiego exodusu z Syberii w roku 1942. To co znalazłem było smutne i dręczące.
Znalezienie grobów nie było łatwe. Wiedziałem że żnajdowały się na Chrześcijańskim cmentarzu Chaldean. Były jednak dwa takie cmentarze w mieście, obydwa zamienione na place budowlane.

Pierwszy plac, w pobliżu znanego Meczetu Hussein, był już zupełnie zrównany z ziemią. Nic nie pozostało ze starego cmentarza oprócz ceglanego muru który go dawniej otaczał. Lokalni ludzie skierowali nas na drugi plac który właśnie przetwarzany był na park. Alejki i kląby były już wyznaczone, ale nie było śladów grobów.

Zaszliśmy do drewnianej szopy służącej za biuro gdzie przedstawił się nam główny inżynier, młody elegancki mężczyzna. Spytany o Polskie groby odpowiedział że są w pobliżu.Wpierw poprosił nas o dokumenty a po zapoznaniu się z nimi obiecał nam pomoc.

Zawiózł nas do swojego biura w oddalonym o kilka bloków Magistracie. Poczęstował nas herbatą i ciastkami po czym pokazał nam wielkie detaliczne mapy budowy. Wykazały one 40 grobów nie-regularnie ugrupowanych wśród rozbitych głazów i dziwnych oznaczeń.

Mówił spokojnie i był bardzo grzeczny. Zaprosił nas wieczoreem na kolację ale odmówiliśmy bo byliśmy w pośpiechu. Wytłumaczył nam że w Iranie miejsca pochówków mogą być likwidowane po 30tu latach i zamieniane na tereny pod zabudowania mieszkalne jeżeli nie są objęte specjalną kluzulą prezerwacji. To miejsce takiej klauzuli nie miało.

To było prawdą. W roku 1955 Rząd Iranu zwrócił się do ówczesnych komunistycznych władz Polski o wsparcie finansowe w utrzymaniu Polskiej działki w Qazvin. Władze odmówiły chcąc odżegnać się od wypadków roku 1942 które były dla nich politycznie niewygodne. Ofiarowali jedynie bardzo drobną sumę nie wystarczającą na utrzymanie dwuch grobowców. W konsekwencji grobowce podległy takiemu zniszczeniu że groby stały się prawie niedostrzegalne.

Sami ujrzeliśmy to miejsce położone w pobliżu szpitala Khoda w centrum miasta Qazvin. Był to plac budowy łączący się z główną drogą odrzewionym wyjazdem: duże puste miejsce pokryte piaszczystą ziemią i gruzem.

W samym centrum placu stały trzy głazy pamiątkowe wyryte nazwiskiem Filipowicz. Jest to nazwisko Polskiego lekarza który osiedlił się w Qazvin w czasie wojny i który figurował w filmie dokumentalnym Khosrow Sinaia "Zagubione Requiem". Pozatem było kilka Chrześcijańskich grobów ozdobionych zgrabnymi Ormiańskimi literami i krzyżami.Widać było że kiedyć był to duży cmentarz. Długi ceglany mur i ruiny domu w rogu wytyczały jego dawny zarys. Po drugiej stronie placu rósł stalowy szkielet przyszłego bloku a ekipa robotnicza mieszała cement tuż opodal pozostałych grobów.

Wyjąłem z kieszeni kartkę z nazwiskami ludzi pochowanych tu pod moimi stopami. Wyczytałem je szeptem. Te czterdzieści Polskich dusz zostały wygnane ze swoich domów nocą pod lufami karabinów, i zesłane do ciężkich robót na Syberii. Przetrwali katorgę, dotarli do "ziemii obiecanej" Iranu by umrzeć w Qazvin z niewiadomych przyczyn. W 1942gim roku Qazvin gościł noclegami Polskich uchodźców w drodze z Kaspijskiego portu Anzali (Pahlevi) do Teheranu. Przez Qazvin również przejeżdżały konwoje krytych ciężarówek wiozące młodych Polskich żołnierzy do Libanu (via Hamadan i Kermanshah) gdzie dołączali do alianckich wojsk. Dzić pozostało po nich jedynie trochę gruzu i kurz. Za kilka tygodni nie będzie już żadnego śladu.

Przed odejściem zrobiłem kilka zdjęć. Irańscy robotnicy którzy dotychczas trzymali się z respektem z daleka na widok kamery ośmielili się i jak groteskowe manekiny na wystawie sklepowej ustawiali się w pozie. Odeszłem i udałem się w stronę pobliswkiego Meczetu Husseina by się pomodlić za dusze swoich Rodaków. Wchodząc na dziedziniec zostałem wciągnięty w zawiły korowód pogrzebowy. Zwłoki zmarłego, owinięte w dwa dywany i złożona na cieńkich drewnianych marach obnoszone bały wokół dziedzińca tego wspaniałego lustrzanego meczetu. Kobiety zawodziły, mężczyźni w różnym wieku siedzieli wokół i płakali.

Dla mnie cała ta scena przyjęła specjalne znaczenie i wagę. Stałem z boku obserwując, dzieląc ich smutek włączając się w ich wspólną żałobę.

Sobota, 8my listopad 2008

Tekst i zdjęcia © Ryszard Antolak
Tłumaczyła Marta Wajda-Spohn

Pracownicy Ambasady Polskiej regularnie odwiedzaja cmentarze w Dulab (Teheran) i w Isfahanie ( są one pięknie utrzymane), ale te w Qazvin i w Moshhad wyglądaja na zaniedbane od lat.

Cmentarz w Anzali, drugi z kolei wielkością w tym kraju, również ma problemy. Grobowce są tak zniszczone erozją czasu że napisy stają się nieczytelne. Stare drzewa wokół nich giną od suszy. Wszystkie te sprawy leżą w zakresie odpowiedzialności władz Polski, ale ci nie robią dużo, jeżeli cokolwiek.

Iran, Exodus Polakow z Rosii w roku 1942

.

"Wyczerpani ciężką pracą, chorobami i głodem, prawie nierozpoznawalni jako ludzie, zeszliśmy ze statków w porcie Pahlavi (Anzali). Tam razem uklękliśmy rzędami na piasku plażowego wybrzeża by ucałować ziemię Perską. Były nas tysiące, uszliśmy z Sybiru i byliśmy wolni. Doszliśmy do naszej upragnionej "Ziemii Obiecanej"." Helena Wołoch.

Na cmentarzu Dulab w Teheranie położonym w zaniedbanej części miasta znajdują się groby tysięcy Polskich mężczyzn, kobiet i dzieci. Nie jest to jedyny taki cmentarz w Iranie ale jest największy i najbardziej znany.. Wszystkie groby, rząd za rzędem, mają wpisany ten samą rok: 1942

Owego roku Iran stał się symbolem wolności i nadziei dla prawie miliona obywateli Polski zwolnionych z sowieckich łagrów na Syberii i w Kazakhstanie. Po pokonaniu strasznych warunków podróży przez Rosję 115 000 z nich pozwolono udać się do Iranu. Większość dołączyła do wojsk alianckich na Srodkowym Wschodzie. Reszta (przeważnie kobiety i dzieci) pozostali gośćmi Iranu przez niemal trzy lata co w pełni zmieniło ich całe życie. Nigdy nie zapomnieli długu krajowi który tak gościnnie otworzył im wrota. Ich wspomnienia, jak i groby które pozostawili w Teheranie, Anzali i Ahvazie dają świadectwo temu rozdziałowi historii Iranu zatartego w publicznej pamięci.

Z Polski do Iranu.
W 1939 roku Związek Radziecki, połączył się z Nazistowskimi Niemcami w inwazji i podziale Polski. W przeciągu kilku miesięcy Sowieci wszczęli politykę czystek etnicznych na zajmowanych przez siebie terytoriach by je oczyścić z niebezpiecznych, anty-sowieckich elementów. Konsekwentnie około1.5 miliona cywili zostało przemocą wyrzuconych i pozbawionych swoich domów w czterech masowych deporacjach. Pakowani pod bagnetami do bydlęcych wagonów zostali wywiezieni do odległych łagrów rozrzuconych po Syberii i Kazakhstanie. (1)

Los ich zmienił się gdy w czerwcu 1941 jak Niemcy nieoczekiwanie napadły na Rosję.
W potrzebie sprzymierzeńców Rosja zgodziła się uwolnić wszystkich Polaków więzionych na ich terytorium (2). Wkrótce przygotowano warunki na stworzenie wojska z tych świeżo uwolnionych. Dowódcą tej armii został Generał Władysław Anders świeżo zwolniony z więzienia Lubyanka w Moskwie. Stalin planował natychmiastowy rzut tego wojska na zachód przeciw Niemcom, lecz Anders przekonał go by się powstrzymał i pozwolił ludziom, wycieńczonym dwoma latami ciężkiej pracy w łagrach, nabrać sił.

Krzepieni pogłoskami że Stalin pozwoli niektórym opuścić ten sowiecki raj, byli więźniowie Gulagu wszczęli swój desperacki pęd na południe, niktórzy pieszo, by dotrzeć do obozów czekających na nich na pograniczu Iranu i Afganistanu. Przemierzyli tysiące mil z miejsc swojej zsyłki na dalekich obrzeżach Związku Radzieckiego. Był to Exodus biblijnych proporcji w okropnych warunkach. Wielu zamarzło na śmierć, inni pomarli z głodu. Niektórzy utrzymywali się przy życiu wysprzedając cokolwiek im jeszcze pozostało z rzeczy które zabrali z Polski. Wycieńczone matki, nie mogące już iść dalej, przekazywały swoje dzieci obcym by je zbawić od niechybnej śmierci. (3).

Dobijając do wojskowych obozów przyjęć w Tashkent, Keremin, Samarkandzie i Ashkhabadzie uchodźcy starali zapisywać się do wojska na które Sowieci przeznaczyli trochę jedzenia i inne prowizje. Nic jednak nie było przewidziane dla setek tysięcy głodnych cywili, głównie kobiet i dzieci, którzy koczowali poza obrębami baz wojskowych. Zamiast podnieść racje Sowieci je zmniejszali. W odpowiedzi armia Polska przyjmowała w swoje szeregi kogo tylko mogła, nawet dzieci (bez względu na płeć i wiek) by ratować ludzi od głodu. W skwarze, szerzyły się dysenteria, tyfus i szkarlatyna. Wspólne groby w Uzbekistanie nie mogły nadążyać z pochowkami umierających. W 1942 tylko połowa tych 1.7 milionów Polskich obywateli aresztowanych przez Sowietów została przy życiu

Ich zbawienie nastało kiedy Stalin zezwolił ewakuację części wojsk Polskich do Iranu. Z wojskiem zezwolono też na wyjazd małej ilości cywili. Reszta nie miała wyjścia. Musieli pozostać i i przyjąć swój los jako obywatele Związku Radzieckiego.

Pahlavi.
Ewakuacja Polaków ze Związku Radzieckiego odbyła się morzem z Krasnovodska do Pahlavi (Anzali), i w mniejszym wymierze lądem z Ashkabad do Mashhad. Została przeprowadzona w dwuch fazach: pomiędzy 24tym marca i 5tym kwietnia oraz pomiędzy 10tym i 30tym sierpnia 1942. 115,000 ludzi zostało ewakuowane, w tym 37,000 cywili i 18,000 dzieci (7% obywateli Polski orginalnie wywiezionych do Rosji.

Prowizoryczne miasteczko ponad 2000 namiotów (dostarczonych przez armię Iranu) zostało sprawnie wzniesione na wybrzeżu w Pahlevi by dać uchodźcom schronienie. Rozciągało się ono przez kilka mil po obydwu stronach laguny: olbrzymi kompleks łaźni, latryn, budek desynfekcji, pralni, sypialni, piekarni i szpital. Każdy wolny dom w mieście został zarekwirowany, każde krzesło z lokalnego kina przywłaszczone. Mimo to wszystkiego było za mało.

Irańscy i Brytyjscy urzędnicy którzy pierwsi obserwowali tankowce i statki węglowe wpływające do portu Pahlevi 25go marca 1942 nie wiedzieli jakich ilości ludzi się spodziewać i w jakim oni stanie będą. Ledwo kilka dni wcześniej byli zaalarmowani wiadomością że wśród ewakuowanych będą cywile, kobiety i dzieci. Na to nie byli zupełnie przygotowani (4). Statki z Krasnovodska przybywały rażąco przeładowane. Każdy wolny kąt na okręcie zapełniony był pasażerami. Ludzie wyglądali jak chodzące szkielety otuleni łachami i zawszeni. Sciśle tuląc swoje tobołki schodzili ze statków w Pahlavi i całowali ziemię Perską. Wielu z nich siadało na wybrzeżu, modliło się i płakało z radości. Byli wolni.

Nie byli jednak całkiem wolni. Osłabieni dwoma latami głodu, ciężkiej pracy i chorób, cierpieli na różne dolegliwości, wyczerpanie, dysenterię, malarię, tyfus, choroby skórne, kurzą ślepotę, świeżb. Generał Esfandiari, delegowany przez Irańczyków do nadzoru ewakacji, spotkał się z Polskimi i Brytyjskimi reprezentantami by uzgodnić jak zapobiedz epidemię tyfusu, najpoważniejsze zadanie jakie przed nimi stało.

Zadecydowano by podzielić plac przyjęć na dwie części: zakaźną i zdrową, oddzielone od siebie drutem kolczastym. Po przyjeździe ci którzy byli podejżani o to że są zakaźnie chorzy kierowani byli na cztery dni kwarantanny do zamkniętego rejonu zakaźnego, lub wysyłani do obozowego szpitala. 40% pacjentów trafiających do szpitala miało tyfus. Większość z nich zmarła w przeciągu następnych dwuch miesięcy.W tym czasie w całym Pahlavi było tylko 10ciu lekarzy i 25 pielęgniarek.

W "czystej" części obozu nowo przybyli kierowani byli do namiotów gdzie zabierano ich ubrania do spalenia . Ludzie szli pod przysznic i do "odwszalni" gdzie dla higieny były im golone głowy. Potem, by ukryć goliznę kobiety przykrywały głowy chustami. Czerwony Krzyż rozdawał uchodźcom prześcieradła, koce i nowy ubiór po czym ludzie kierowani byli do swoich mieszkalnych namiotów.

Dostarczana żywność nie była odpowiednia. "Corned beef", tłuste zupy i baranina rozdawane przez Brytyjczyków wywoływały zaburzenia w trawieniu u ludzi przywykłych jedynie do małych porcji suchego chleba. Ich żołądki nie tolerowały tłustych posiłków. Wielu zmarło z przejedzenia.

Zmaltretowani, chorzy i zaniedbani Polscy uchodźcy bardziej byli żywieni uśmiechem i życzliwością zwykłych Irańczyków niż pokarmem rozdawanym przez Brytyjskie i Irańskie wojsko. Iran przeżywył wtedy jeden z cięższych okresów swojej historii. Okupowany przez Rosjan i Brytyjczyków, stosunki pomiędzy żołnierzami tych krai był zrozumiale trudne napięte. Z Polakami natomiast nawiązał się natychmiastowy kontakt na wszystkich szczeblach władzy, od najniższych do najwyższych warstw społecznych.

11go kwietnia 1942 Józef Zając, dowódca Polskich Sił Zbrojnych na Srodkowym Wschodzie napisał w swoim kalendarzu z okazji wizyty do Teheranu że Perskie społeczeństwo było lepiej nastawione do Polaków niż do Brytyjczyków czy emigrantów z Carskiej Rosji (do których byli nastawieni wrogo). Jego stosunek do Irańskiego Ministra Wojny, Aminollah Jahanbani (rok przedtem wypuszczonego z więzienia za spiskowanie przeciw Szahowi Reza Pahlavi) był specjalnie przyjazny i serdeczny. W trakcie rozmów 13 kwietnia pokazało się że obaj studiowali razem we Francuskiej akadamii wojskowej (5). Tego rodzaju osobiste przyjaźnie wzmacniały stosunki międzyludzkie. Kontakty pomiędzy Polskimi i Irańskimi żołnierzami były równie przyjazne. Polski zwyczaj salutowania Perskim oficerom na ulicy zrodził się sam z siebie i nie uległ nieuwadze Irańczyków.

Isfahan: Miasto Polskich Dzieci.

W szeregach uchodóców wpływyjących do Pahlavi było ponad 18,00 dzieci obydwu płci i w każdym wieku. (6). Nie wszystkie były sierotami. Wiele pogubiło się w trakcie długiej wędrówki przez Rosję i odłączyło od rodziców. Ich los był specjalnie rozpaczliwy. Wiele było wychudzonych lub wręcz zaglodzonych. Założenie sierocińców stało się sprawą pierwszej potrzeby. Natychmiast powstały sierocińce w Pahlavi, Teheranie i Ahvazie.

Pierwszy większy sierociniec został otwarty w Mashhad i był prowadzony przez Chrześcijańskie zakonnice. Otworzył drzwi 12go marca 1942. Dzieci do tego domu przyjechały głównie lądem, przewiezione przez granicę ciężarówkami z Ashkabad. Z czasem Isfahan został wybrany jako główne centrum opieki nad Polskimi sierotami, zwłaszcza małymi, poniżej siedmiu lat. Zaczęli tam zjeżdżać 10go kwietnia 1942. Uznano że w czystym powietrzu i pięknym otoczeniu tego miasta łatwiej im będzie dojść do fizycznego i psychicznego zdrowia.

Swieckie wladze Iranu oraz wiele prywatnych osób zwalniały domy by umieścić w nich dzieci. W krótce powstały szkoły, szpitale i organizacje służące rosnącej kolonii. Nowy Shah specjalnie interesował się dziećmi Isfahanu. Pozwalał im bawić się w swoim basenie i zapraszał do pałacu. Z czasem dzieci nauczyły się języka Farsi recytując Perskie wiersze by zabawiać Irańskich dygnitarzy którzy odwiedzali miasteczko. W okresie największego nasilenia 24 dzielnice miasta oddane były dzieciom. Z czasem Isfahan stał się znany w Polskich kołach emigracyjnych jako Miasto Polskich Dzieci.

Pobyt w Iranie.
Po lądowaniu uchodźcy czekali w Pahlavi przez okres od dwuch dni do kilku miesięcy przed dalszym transportem do bardziej stałych obozów w Teheranie, Mashhadzie i Ahvazie. Teheran posiadał największą ilość obozów. Stały strumień ciężarówek przewoził uchodóców krętymi drogami z nad morza Kaspijskiego do Quazvin gdzie nocowali w szkołach na podłogach, by z rana jechać dalej do stolicy.

Pięć obozów tranzytowych w Teheranie, jeden wojskowy i cztery cywilne, znajdywały się w różnych dzielnicach metropolii. Tu znów Irańske władze i indywidualni ludzie ofiarowali budynki (nawet stadiony i baseny pływackie) na wyłączny użytek uciekinierów. Jednak obóz nr 2, (największy) był jedynie zbiorowiskiem namiotów położonym poza granicami miasta. Obóz nr 4 to opuszczona fabryka amunicji. Obóz nr 3 znajdował się w prywatnych ogrodach Shaha, otoczony wodą, kwiatami i pięknymi drzewami. Był też Polski szpital w mieście, hostel dla starszych ludzi, sierociniec prowadzony przez siostry zakonne (Nazaretanki) i dom rekonwalescyjny dla dzieci (obóz nr 5) w Shemiran.

Prawie wszyscy mężczyźni w sile wieku oraz wiele kobiet natychmiast zapisywali się do wojska i dostawali przydział do wojskowych obozów. W Iranie nie przebywali długo. Armia szybko została ewakuowana do Libanu i włączona w Wojsko Polskie tam się formujące. Przerzut do Libanu odbywał się lądem z Kermanshah (6 postoi po drodze do Latrun), albo statkiem z południowego portu Ahvaz. Pozostali, kobiety, dzieci i mężczyźni w wieku ponad wojskowym , pozostali w Teheranie, niektórzy przez okres do trzech lat.

Potrzeba więcej niż pokarm i odzienie by duch ludzki przetrwał i rozwijał się. Sztuka i kultura to antydotum na przygnębienie i rozpacz. W przeciągu kilku miesięcy od przyjazdu uchodźcy stwarzyli teatry, galerie, świetlice i stacje radiowe rozrzucone po całym mieście. Artyści i mistrzowie-rzemieśnicy urządzali wystawy. Rozmnażały się Polskie gazety a Polskie restauracje reklamowały się po ulicach.

Wśród organizacji stworzonych na kulturalne potrzeby uchodźców powstał wpływowy Instytut Badań Irańskich stworzony przez małą grupę Polskich naukowców. (7) W przeciągu trzech lat grupa ta opublikowała trzy grube naukowe tomy i wiele dodatkowych artykułów na tematy Polsko-Irańskie. Większość z tego w późniejszych czasach została przetłumaczona na Farsi i wydana pod tytułem Lahestan.

Do roku 1944 Iran opróżniał się z Polaków. Wysyłani byli do innych obozów DP w odległych miejscach świata jak Tanganika, Meksyk, Indie, Nowa Zelandia, i Wielka Brytania. Głównym punktem odjazdu był Ahvaz, gdzie istnieje po dziś dzień dzielnica miasta zwana Campol, echo orginalnej nazwy Camp Polonia. Z Mashhad ostatnie dzieci wyjechały 10go czerwca 1944. Ahvaz ostatecznie został zlikwidowany w czerwcu 1945.
Ostatni transport sierot opuścił Isfahan, jadąc do Libanu, 12go paódziernika 1945.

Co pozostaje.
Najmocniejsze ślady przebywania Polaków w Iranie znajdują się w pamięciach tych którzy to przeżyli. Dług wdzięczności w uczuciach uchodźców w stosunku do tego gościnnego kraju odbija się echem w całej literaturze. Dobroć i życzliwość zwykłych Irańczyków dla Polakow jest ogólne uznawana. (8)

Polacy wywieźli ze sobą stałą pamięć wolności i przyjaźni, coś czego większość z nich nie zaznała więcej przez długi okres czasu. Niewielu z tych którzy przeszli przez Iran w latach1942-1945 zobaczyło jeszcze w życiu swą Ojczyznę. Okrutnym zrządzeniem losu ich przyszłość została zapieczętowana w Teheranie w roku 1943. W listopadzie owego roku przywódcy Rosji, Brytanii i USA spotkali się w tej Irańskiej stolicy i zadecydowali o losach po-wojennej Europy.

W trakcie tych dyskusji (prowadzonych w sekrecie) padła decyzja by po wojnie wpisać Polskę - pierwszego sojusznika w walce z Hitlerem - w strefę wpływów Związku Radzieckiego. Polska miała stracić swoją wolność i terytorialną integralność. Wschodnia część Kraju, z której uchodźcy w Teheranie pochodzili i z której zostali wywiezieni w czystce etnicznej, została w całości wchłonięta w Związek Radziecki. Rząd Polski nie był o tym poinformowany przez rok, a dowiadując się poczuł się zdradzony. 48,000 żołnierzy Polskich miało jeszcze stracić życie walcząc o wolność tych nacji ktźrych rządy ich zdradziły potajemnie w Teheranie, a następnie w roku 1945 w Jałcie. (9).




Przypiski:
(1) Tylko w latach 1940/1940 dbyły się cztery masowe deportacje ludności cywilnej ze Wschodniej Polski
a)10 luty 1940. 250,000 z terenów wiejskich zesłanych na Sybir w wagonach bydlęcych.(110 pociągów)
b)13 kwiecień 1940. 300,000, głównie kobiety i dzieci (160 pociągów) zesłane głównie do Kazakhstanu i Altai Kraj.
c)Czerwiec-lipiec 1940. 400,000 do Archangielska, Sverdlovska, Novosybirska etc.
d)Czerwiec 1941. 280,000 w różne strony ZSSR

Około 500,00 Polaków było też uwięzionych przez Sowietów w latach 1939-1941, większość urzędników państwowych, sędziów, nauczycieli, prawników, naukowców, pisarzy etc. W sumie 1.7 miliona Polaków yostało zniewolonych w Związku Radzieckim.

2) Porozumieniem, podpisanym 30go lipca 1941 przez Polskiego premiera Generała Sikorskiego i Rosyjskiego reprezentanta I Mazskiego, Rosja zgodziła się na uwolnienie aktem tak zwanej "amnestii" wszystkich zniewolonych Polaków. Słowo amnestia było rażąco niestosowne. "Amnestia" została podpisana z Londynie z obecności Winstona Churchila i Anthony Edena.

3) Chociaż amnestia oznajmjona była w lipcu, wiadomość nie dotarła do bardziej odległych obozów wschodniej Syberii do grudnia. Do wielu wogóle nie dotarła, pozostali w Rosji.

4)Generał Anders sam, bez porozumienia z Brytyjczykami, podjął decyzję i wziął na siebie odpowiedzialność ewakuacji cywili.

5) Studiowali w Ecole Superieure de Guerre w Paryżu. Generał Anders, który odwiedził Jahanbani kilka miesięcy porem też był absolwentem tej szkoły.

6)6go stycznia 1943 Ambasada Polska dostała nakaz zamknięcia 400 swoich placówek na terenie Rosji (łącznie z sierocińcami i szpitalami). Dwa miesiące potem Polscy obywatele znajdujący się na terenach Risji zostali uznani za obywateli Sowieckich.

7)Prezesem był Stanisław Kościałkowski.

8) Słowo kisz-misz przeszlo do słownika uchodźców. Wielu Polskich chłopców ochrzczono imieniem Dariusz wciąż popularnym w Polsce.

9) Polscy żołnierze nie zostali dopuszczeni do udziału w marszu zwycięstwa w Londynie w 1945tym roku.

Referencje:
1. Faruqi, Anwar. Forgotten Polish Exodus to Iran. Washington Post. 23 Nov 2000.
2. Kunert, Andrzej. K., Polacy w Iranie 1942-45. Vol I. R.O.P.W.i M. Warsawa. 2002.
3. Mironowicz, Anna, Od Hajnowki do Pahlewi. Editions Spotkania. Paris 1986.
4. Woloch, Helena, Moje Wspomnienia. Sovest. Kotlas 1998.

© Ryszard Antolak
Tłumaczyła Marta Wajda-Spohn